Vrije Academie
Mandje

Francisco de Goya, 1793: doof voor de regels

Podcast Een Cast vol Kunst, seizoen 2, aflevering 7

In 1793 verliest de schilder van de koning van Spanje zijn gehoor en wil hij naar niemand meer luisteren. Peter van Duinen en Splinter Chabot duiken in dat ene jaar.

Luister op Spotify Apple Podcasts Podimo Kijk op YouTube

Francisco de Goya met hoge hoed in zijn atelier, schilderend aan zijn ezel, zelfportret tussen 1790 en 1795
Francisco de Goya, Zelfportret in het atelier (tussen 1790 en 1795)

Waar gaat deze aflevering over?

Cádiz, begin 1793. In het huis van een koopman en kunstverzamelaar ligt een man in bed. Hij ziet wazig, hoort een constant gezoem en valt om zodra hij probeert te staan. Hij herstelt, maar zijn gehoor komt nooit meer terug. De man is Francisco de Goya, de schilder van de koning van Spanje.

Het is het jaar waarin alles voor Goya kantelt. Tot dan toe is hij een vrolijke hofschilder. Voor de wandtapijten in de eetzalen van de koning ontwerpt hij picknicks en dansfeestjes: de wereld zoals je hem graag ziet. Hij wil er al een tijd mee stoppen, maar dat mag niet. In oktober 1792 schrijft hij in een rapport voor de Academie dat er in de kunst geen regels zijn. Bijzonder voor een man die zelf aan het hof werkt. Kort daarna ligt hij doodziek in Cádiz.

Na zijn ziekte slaat Goya artistiek een andere weg in. Hij blijft hofschilder, later zelfs eerste hofschilder, maar in zijn vrije tijd maakt hij etsen vol monsters, heksen en priesters. Jaren later schildert hij op de muur in zijn eigen eetkamer een wilde Saturnus die zijn eigen kind met huid en haar opeet. Peter en Splinter vertellen wat er rond 1793 gebeurde. Wat doet het met een schilder als hij niets meer hoort? Waarom herinneren we Goya vooral door zijn donkerste werk? En kan één kunstenaar tegelijk binnen én buiten de regels werken?

Kijk mee: de kunstwerken uit deze aflevering

Over deze werken praten Peter en Splinter in de aflevering. Bekijk ze terwijl je luistert.

Gemaakt rond 1793

Francisco de Goya, Portret van Sebastián Martínez, 1792: zittende man met een papier in zijn hand en een gele broek, Metropolitan Museum New York
Portret van Sebastián Martínez (1792), The Metropolitan Museum of Art, New York

Sebastián Martínez

Goya schildert zijn vriend en gastheer in Cádiz, een koopman en bekend kunstverzamelaar bij wie hij maandenlang ziek in bed ligt. Peter en Splinter kijken naar de opvallende gele broek en naar de achtergrond. Die is leeg en grijs, alsof de man in het niets zweeft.

Daarvoor: de vrolijke hofschilder

Francisco de Goya, De stropop, 1791-1792: vier vrouwen gooien een strooien pop op in een doek, Museo del Prado Madrid
De stropop (El pelele) (1791–1792), Museo del Prado, Madrid

De stropop

Goya wil stoppen met het ontwerpen van wandtapijten voor de koning, maar in 1792 moet hij nog een reeks maken. Daarin zit deze vrolijke scène: een groep vrouwen gooit een pop van stro de lucht in.

Of zit er meer achter? Volgens sommigen is de pop een man die door vrouwen wordt gecontroleerd, of zelfs de koning die zich de baas voelt maar zwak is. Of Goya dat zo bedoelde, weten we niet.

Daarna: zijn donkerste werk

Francisco de Goya, Binnenplaats met krankzinnigen, 1794: twee naakte mannen vechten op een binnenplaats onder toezicht van een bewaker, Meadows Museum Dallas
Binnenplaats met krankzinnigen (Corral de locos) (1794), Meadows Museum, Dallas
Francisco de Goya, De slaap van de rede brengt monsters voort, Capricho 43, 1799: slapende man aan een tafel met vleermuizen en uilen boven zijn hoofd, ets
De slaap van de rede brengt monsters voort, Capricho 43 (1799), The Metropolitan Museum of Art, New York
Francisco de Goya, Saturnus verslindt zijn zoon, ca. 1820-1823: wilde reus met wijd open ogen die een lichaam opeet tegen een zwarte achtergrond, Museo del Prado Madrid
Saturnus verslindt zijn zoon (ca. 1820–1823), Museo del Prado, Madrid

Twee koninklijke families: Velázquez en Goya

Op allebei de schilderijen zien we een koninklijke familie, en toch zijn de schilderijen erg verschillend. Bij een koninklijk portret was het gebruikelijk om iedereen mooier te maken dan hij was, om de machthebber te eren. Peter en Splinter zien bij Velázquez, hoe alledaags ook, een statige hofhouding. Bij Goya lijken het net gewone mensen in koninklijke kleren: een wat dikkere koning, een grove koningin en kinderen die zich lijken te verstoppen.

Diego Velázquez, Las Meninas, 1656: de Spaanse koninklijke familie en hofdames in een kamer waarin Velázquez zelf voor zijn doek staat, Museo del Prado Madrid
Diego Velázquez, Las Meninas (1656), Museo del Prado, Madrid
Francisco de Goya, De familie van Karel IV, 1800: groepsportret van de Spaanse koninklijke familie, Museo del Prado Madrid
Francisco de Goya, De familie van Karel IV (1800), Museo del Prado, Madrid

Zelf gaan kijken? De stropop, De familie van Karel IV, Saturnus verslindt zijn zoon en Las Meninas horen bij de collectie van het Museo del Prado in Madrid. Het Portret van Sebastián Martínez is van het Metropolitan Museum of Art in New York, Binnenplaats met krankzinnigen van het Meadows Museum in Dallas. Van De slaap van de rede brengt monsters voort zit een afdruk in de collectie van het Metropolitan Museum of Art.

Meer Spaanse meesters, Verlichting en portretkunst bij de Vrije Academie

De Verlichting

Vanaf € 18,50
Bekijk →
VAthuis – ON DEMAND