Kunst in het leven van Annejet van der Zijl

Sommigen groeien ermee op, anderen ontdekken pas op latere leeftijd de waarde van kunst. Voor de een is het versiering, voor de ander van levensbelang. In deze rubriek vragen we een bekende Nederlander naar de rol van kunst in zijn of haar leven. Annejet van der Zijl (Oterleek 1962) debuteerde in 1998 met Jagtlust, over een Gooise kunstenaarskolonie, en schreef vervolgens over de levens van Annie M.G. Schmidt, Prins Bernhard en Gerard Heineken. Van de aangrijpende liefdesgeschiedenis Sonny Boy gingen meer dan een half miljoen exemplaren over de toonbank. De Amerikaanse prinses, over het veelbewogen leven van de Amerikaanse peetmoeder van prinses Beatrix, stond wekenlang op nummer één in de bestsellerlijsten. Wat de lezers van Van der Zijls boeken niet kunnen horen, is de soundtrack die bij elke titel hoort. Van der Zijl schrijft op muziek, in haar ogen 'de meest rechtstreekse weg tussen kunst en ziel'.

Wat is uw vroegste kunstherinnering?
Ik zal een jaar of vijf geweest zijn toen mijn moeder begon aan een MO-opleiding Tekenen en Handvaardigheid en ik herinner me nog hoe fascinerend ik het vond als ze daarmee bezig was: de geur van verf en andere materialen, de kleuren van karton, het gevoel van papier en stof. Voor mij was het een magische wereld, niet eens zozeer vanwege het eindresultaat, maar gewoon dat zintuiglijke, ruiken, kijken, voelen. In die tijd werd mijn zus geboren en mijn moeder maakte geboortekaartjes met een klavertje vier erop, gestempeld met een uitgesneden aardappel. Ik mocht stempelen terwijl zij de tekst schreef. Heerlijk vond ik het, en nog steeds word ik op slag gelukkig als ik een kunstenaarsatelier binnenloop, alleen maar van de belofte die er hangt dat je fijn iets met je handen kunt gaan maken.

Wat was de eerste afbeelding die u ophing?
Dat zal ongetwijfeld een prinsesje geweest zijn. Ik was een dromertje en tekende als kind met mijn viltstiften eindeloos prinsesjes in mooie jurken, met eromheen bloemen, ook in de felste kleuren. Het summum van pracht vond ik de plaatjes in mijn sprookjesboeken, zoals de Sprookjes van Grimm, dat geïllustreerd was door de Poolse kunstenaar Janusz Grabiański. Later, toen ik als tiener zelf naar tentoonstellingen begon te gaan, hing ik affiches en posters daarvan op. Nee, posters van popsterren of paarden heb ik bij mijn weten nooit aan de muur gehad. Ik geloof dat ik een beetje een wereldvreemd meisje was, en voor mijn gevoel ben ik dat eigenlijk nog steeds.

Welk kunstwerk kan u tot tranen roeren?
Dan kom ik toch bij muziek, in mijn ogen de meest rechtstreekse weg tussen kunst en ziel. Bij ieder boek dat ik schrijf hoort bepaalde muziek. Zo liet ik me bij Sonny Boy inspireren door de sopraan Emma Kirkby en met name haar vertolkingen van het werk van de Britse componist John Dowland. Een nummer waar ik nog steeds letterlijk tranen van in mijn ogen krijg, is Time Stands Still, dat ik draaide toen ik de dood van mijn vrouwelijke hoofdpersoon in concentratiekamp Ravensbrück beschreef. Sindsdien is die muziek voor mij onverbrekelijk verbonden met de ontroering die ik toen voelde: als ik dat fragment moet voorlezen, wat ik trouwens liever niet doe, hóór ik Emma Kirkby Dowland zingen. Het gekke is dat als zo'n boek eenmaal af is, ik de bijbehorende muziek eigenlijk nooit meer beluister. Dus de cd’s van Max Richter, die ik echt grijs draaide toen ik schreef aan De Amerikaanse prinses, liggen nu te verstoffen. In plaats daarvan luister ik naar alles wat ik te pakken kan krijgen van de IJslandse componist Ólafur Arnalds. Ongetwijfeld zal zijn werk weer doorklinken in mijn volgende boek, al ben ik waarschijnlijk de enige die dat hoort.

Wat is uw favoriete museum in Nederland of daarbuiten?
Ik ben erg dol op Museum Belvédère, bij Heerenveen, waar vooral werk van eigentijdse Friese kunstenaars te zien is. Sowieso hou ik van kleine musea, de grote overweldigen me te veel en van drommen mensen hou ik helemaal niet. En bij dit museum komen locatie, architectuur en inhoud zo perfect met elkaar samen. Een strak, eenvoudig, wat gesloten gebouw dat deels boven het water is gebouwd en een collectie die bestaat uit werk van vaak eenzelvige Friese autodidacten: als combinatie is het echt schitterend.

Welke stad of welk land zou u vaker willen bezoeken?
Dat vind ik een lastige vraag. Eigenlijk bezoek ik het liefst plaatsen die iets te maken hebben met een verhaal dat ik schrijf. Als 'pure' toerist voel ik me altijd zo overbodig. Maar als ik reis voor een boek heb ik een doel en een rol; en ook een reden om met mensen af te spreken.

Als welke kunstenaar had u geboren willen worden?
Als ik in een volgend leven voor een talent zou mogen kiezen zou dat waarschijnlijk muzikaliteit zijn, ook omdat je dat met anderen kunt doen. Maar als dat niet kan, kies ik voor Pablo Picasso. Niet dat ik zoveel van zijn levensloop weet, maar uit zijn oeuvre spreekt zoveel levenslust en plezier; daar teken ik voor.

Welke rol speelt kunst in uw leven?
Niet de hoofdrol, want die is toch nog altijd voor de liefde. Maar ik ben ervan overtuigd dat kunst en natuur door God, of door het universum, zijn bedacht als troost voor ons mensen. Je kúnt er wel zonder, maar wat voel je je bevoorrecht als je ermee bezig kunt zijn en wat zou het leven karig zijn als het er niet was.

Dit interview verscheen in het Vrije Academie Magazine van december 2016.